اگر به حوزه موسیقی علاقهمند باشید، حتما میدانید که در این حوزه با اصطلاحات مختلفی روبرو هستید. از جمله اصطلاحات پرکاربرد در موسیقی میتوان به تصنیف اشاره کرد. در این مقاله از خانه هنر کاج به بررسی اینکه تصنیف چیست؟ و تاریخچه آن میپردازیم.
تصنیف چیست؟ این سوالیست که ممکن است برای هر هنرجوی موسیقی پیش آید. تصنیف به فرمی در موسیقی گفته میشود که شامل قطعه موسیقی با وزن و عروض میشود. این قطعه با رعایت ضربآهنگی اجرا خواهد شد. به همین دلیل در تصنیف شعر و آهنگ با یکدیگر ترکیب میگردند.
البته توجه داشته باشید که تصنیف باید از سه شرط شعر با وزن عروضی، ملودی و ضرب آهنگ مشخص تشکیل شود. ضرب آهنگی که در تصنیف وجود دارد باعث ایجاد ریتمی جذاب برای قطعه موسیقی خواهد شد. به همین دلیل بسیار عامهپسند و خوشایند است.
شاید برای شما سوال پیش آید که تاریخچه تصنیف در موسیقی چه بوده و چه سرگذشتی داشته است؟ سابقه تصنیف به ایران باستان برمیگردد و برخی آن را به گاتاهای زرتشت نسبت میدهند. در دوران ساسانیان موسیقی جایگاه خاصی داشته و موسیقیدانان موسیقی خود را با شعر اجرا میکردند.
قدیمیترین تصنیفهای باقیمانده به عصر تیموریان بر میگردد. تصنیفگر معروف آن زمان عبدالقادر مراغهای نام داشت. البته در تاریخ ایران و عصر شاه طهماسب موسیقی طرد شد؛ اما دیگر شاهان صفوی مجدد به موسیقی بازگشتند.
پس از پایان عصر زندیه تصنیفها حال و هوای سیاسی و انتقادی گرفتند. از جمله تصنیفهای پس از حکومت زندیه میتوان به قطعه «هر دم صدای نی میآد/ آواز پیدرپی میآد/ لطفعلی خانَم کی میآد/ روح و روانم کی میآد؟» اشاره کرد. این قطعه بین مردم کرمان بسیار رواج پیدا کرده بود.
اواخر دوران قاجار و همزمان با شکلگیری جنبش مشروطه اوج تصنیفسازی و تصنیفخوانی بود. افرادی نظیر علی اکبر شیدا، عارف قزوینی و ملکالشعرای بهار در رواج تصنیف در این دوران بسیار نقش داشتند.
بخوانید: دستگاه شور چیست؟
در دوران پهلوی و با گسترش ارتباطات بینالمللی مردم از موسیقیهایی نظیر پاپ و راک استقبال کردند و کم کم ترانه نوین جایگزین تصنیف شد. در این دوران افرادی نظیر علینقی وزیری، حسین یاحقی و جواد بدیعالزاده کمک کردند که تصنیف در موسیقی ایرانی شکل جدیدی گرفته و با موسیقی غربی تلفیق شود. علاوهبر این رهی معیری، بیژن ترقی و معینی کرمانشاهی در این دوران به نوشتن تصنیفهایی ماندگار پرداختند.
پس از انقلاب با حذف شدن موسیقی پاپ، تصنیف دوباره رواج پیدا کرد. در واقع در دوران معاصر تصنیفها شکل جدیدی به خود گرفته و موسیقی با کمک اشعار شاعران بزرگی نظیر حافظ، سعدی و مولانا ساخته شد. در این دوران شاعرانی نظیر هوشنگ ابتهاج و جواد آذر به اجرای تصنیف پرداختند. از دیگر تصنیفسازان معاصر میتوان به پرویز مشکاتیان، محمدرضا لطفی و حسین علیزاده اشاره نمود.
تصنیفها بر اساس وزن به دو دسته عامیانه و رسمی تقسیم میشوند. هر یک از آنها در شرایط خاصی مورد استفاده قرار میگیرند. به عنوان مثال در مراسمهای شادی و مهمانیها از تصنیفهای عامیانه استفاده میگردد. تصنیف عامیانه از وزن عروضی به طور کامل پیروی نمیکند و اگر دچار ناهماهنگی شود، خواننده با استفاده از تحریر به اصلاح قسمتهای ناهمگون میپردازد. این در حالیست که در تصنیفهای رسمی وزن عروضی به عنوان یکی از ارکان اصلی به شمار میآید.
برخی از افراد تصنیف را با ترانه یکی میدانند. در حالیکه این گونه نبوده و این دو فرم موسیقی تنها اشتراکاتی با یکدیگر دارند. ترانه هر نوع موسیقی عامهپسندی محسوب میشود. در حالیکه تصنیف بر اساس شعر و وزن عروضی بوده و موسیقیدان بر اساس وزن عروضی آن موسیقی مناسبی را انتخاب میکند. یکی دیگر از تفاوتهای تصنیف با ترانه این است که تصنیف بیشتر در مناسبتها و اتفاقات خاص سروده میشود.
تصنیف با آواز نیز تفاوت دارد. در واقع آواز قطعه غیر ضربی و بداههوار بوده و در یکی از چهارچوبهای دستگاههای موسیقی قرار میگیرد. بنابراین کسی که خواننده است باید تسلط بالایی روی ردیف موسیقی ایرانی داشته باشد. در حالیکه تصنیف به ریتم و ضرب مشخص آن شناخته میشود.
در این مقاله به بررسی اینکه قالب تصنیف چیست و چه انواعی دارد؟ پرداختیم. اگر شما نیز به دنیای موسیقی علاقه دارید و میخواهید به یادگیری موسیقی سنتی بپردازید، میتوانید در کلاس آواز سنتی خانه هنر کاج شرکت نمایید. برای مشاهده دورههای هنری این مجموعه و اطلاع از شرایط آنها به سایت خانه هنر کاج مراجعه کرده یا با شماره 02188318335 تماس بگیرید.
سوالات متداول
تصنیف چیست و چه تفاوتی با آهنگ دارد؟
به قطعهای ریتمیک که روی شعر خاصی ایجاد میشود و ساختار وزنی دارد، تصنیف میگویند. در حالیکه آهنگ میتواند شامل هر قطعه موسیقی باشد.
تصنیف در موسیقی ایرانی چه جایگاهی دارد؟
تصنیف یکی از قالبهای مهم مردمی و روایی ایران بوده و ابزاری برای بیان احساسات اجتماعی و ملی است.
قالب تصنیف بر چه اساس ساخته میشود؟
پایههای تصنیف وزن مشخص، شعری دارای وزن عروضی و ملودی است.
آیا تصنیف با ترانه و آواز تفاوت دارد؟
ترانه همان شعر بوده و الزاما فرم آن موسیقیایی نیست. در حالیکه تصنیف دارای فرم موسیقیایی مشخصی است.
معروفترین تصنیفهای موسیقی ایرانی کدامند؟
از جمله معروفترین تصنیفهای ایرانی میتوان به مرغ سحر، به رهی دیدهام، ای ایران و از خون جوانان وطن اشاره کرد.
دسترسی سریع
ارتباط باما
تهران، زیر پل کریمخان خیابان ایرانشهر، کوچه نوشهر، شماره ۱۸
